Kerstmis is een christelijk feest waarop de geboorte van Jezus Christus wordt gevierd. Veel kerken doen dat op 25 december, met Bijbellezingen, gebed en liederen. In Nederland gebruiken rooms-katholieken vaak het woord Kerstmis en protestanten vaak kerstfeest. Het feest wordt ook het geboortefeest van de Heer genoemd en hoort bij het kerkelijk jaar.
In sommige kerken start de viering al op kerstavond, soms met een dienst laat op de avond of rond middernacht. In Nederland spreekt men vaak over eerste kerstdag (25 december) en tweede kerstdag (26 december). In een deel van het oosters christendom valt Kerstmis op een andere datum, omdat men een oudere kalender gebruikt: de Juliaanse kalender.
Wat is Kerstmis?
Een christelijk feest in het kerkelijk jaar
Kerstmis is één van de grote feesten in het christendom. Het staat in de periode waarin kerken stilstaan bij Jezus’ komst in de wereld. In veel westerse tradities gaat Kerstmis vooraf door Advent, een tijd van verwachting en voorbereiding. Na 25 december volgen in veel kerken nog dagen waarin het kerstthema doorgaat, tot begin januari.
Waar draait het feest om?
De kern van Kerstmis is dat Jezus wordt geboren in Bethlehem, als mens in de geschiedenis. Christenen belijden dat Hij meer is dan een belangrijk voorbeeld: Hij is Christus, de Messias, de beloofde redder. Daarom spreekt men ook over de menswording, het geloof dat God mens wordt in Jezus. Voor gelovigen wijst Kerstmis naar Gods nabijheid, niet als idee maar in een leven dat begonnen is als kind.
Welke Bijbelverhalen horen bij Kerstmis?
Lucas: herders en vrede
Het evangelie van Lucas vertelt uitgebreid over de geboorte van Jezus. Lucas beschrijft Maria en Jozef, de reis naar Bethlehem en de geboorte in eenvoudige omstandigheden. In het verhaal krijgen herders op het veld bericht van engelen en gaan zij het kind bezoeken. De engelenzang over vrede op aarde komt in veel kerstvieringen terug.
Matteüs: wijzen en een ster
Het evangelie van Matteüs legt andere accenten. Matteüs vertelt over wijzen uit het oosten die een ster volgen en geschenken brengen. Ook noemt hij koning Herodes, waardoor het verhaal een spanningsvolle kant krijgt. In dit evangelie staat Jezus’ koningschap centraal, maar dan anders dan politieke macht: zijn komst is kwetsbaar en wordt niet door iedereen welkom geheten.
Twee verhalen, één kern
Lucas en Matteüs vertellen niet precies hetzelfde, omdat zij hun verhaal richten op verschillende thema’s en lezers. Toch wijzen beide geboorteverhalen naar dezelfde kern: Jezus is de beloofde Christus en zijn geboorte is goed nieuws. Daarom worden beide verhalen in kerken gebruikt, soms in dezelfde dienst en soms verdeeld over verschillende dagen. Zo ontstaat een breed beeld van Kerstmis in de Bijbel.
Wanneer is Kerstmis?
25 december in de westerse kerken
In de meeste westerse kerken valt Kerstmis op 25 december. Die datum is in veel landen ook een officiële feestdag, waardoor kerkbezoek en familietijd mogelijk zijn. In Nederland is 25 december eerste kerstdag en 26 december tweede kerstdag. Sommige kerken houden op 26 december nog een extra dienst, andere niet.
7 januari bij sommige orthodoxe kerken
Sommige oosters-orthodoxe kerken gebruiken voor hun kerkelijke kalender de Juliaanse kalender. Kerstmis valt dan op 25 december volgens die kalender, wat nu meestal overeenkomt met 7 januari op de gregoriaanse kalender, de kalender die de meeste landen gebruiken. Daarom spreken mensen soms over “orthodox Kerstmis” op 7 januari. Andere orthodoxe kerken gebruiken een kalender die gelijkloopt met 25 december in de burgerlijke kalender.
Waarom 25 december?
De Bijbel noemt geen datum voor Jezus’ geboorte. Kerstmis als jaarlijks feest groeit vooral in de eerste eeuwen na het ontstaan van het christendom. In bronnen uit de vierde eeuw wordt 25 december zichtbaar als dag van de geboorte van Christus in het Westen. Over de keuze bestaan meerdere verklaringen, zoals de betekenis van licht in de winter en berekeningen vanuit een veronderstelde datum van ontvangenis.
Hoe vieren kerken Kerstmis?
Advent: voorbereiding
Advent is in veel kerken de voorbereidingstijd voor Kerstmis. In de westerse traditie gaat het om vier zondagen vóór 25 december. Lezingen en liederen spreken dan over verwachting, hoop en Gods komst. Veel gezinnen gebruiken in deze tijd ook een adventskrans of een kalender om af te tellen. Zo groeit de aandacht stap voor stap naar het kerstfeest toe.
Kerstavond en middernacht
Kerstavond is in veel kerken het begin van de vieringen. Er zijn vaak kinderkerkdiensten met een kerstspel en bekende liederen. In rooms-katholieke kerken is de middernachtsmis een bekende vorm, maar ook andere kerken houden late avonddiensten. Soms wordt het kerstverhaal gelezen bij kaarslicht, zodat het thema van licht zichtbaar wordt. Zo wordt het moment van “wachten” naar “vieren” bewust beleefd.
Lezingen, gebed en sacramenten
In kerstvieringen worden meestal gedeelten uit Lucas en Matteüs gelezen. De preek verbindt het Bijbelverhaal met het leven van nu, bijvoorbeeld met thema’s als vrede, gerechtigheid en troost. In veel kerken wordt ook gebeden voor mensen die lijden onder oorlog, armoede of ziekte. Sommige kerken vieren in deze periode ook het avondmaal of de eucharistie, een heilig maal met brood en wijn, als teken van gemeenschap met Christus.
Kerstliederen en muziek
Kerstliederen vertellen het verhaal in korte zinnen die makkelijk te onthouden zijn. Daarom spelen zang en muziek een grote rol in diensten en zangavonden. In kerken worden zowel oude liederen als nieuwe liederen gezongen. Voor veel mensen is muziek een toegankelijke manier om het kerstverhaal mee te nemen naar huis.
Welke symbolen en tradities horen bij Kerstmis?
Licht, kaarsen en sterren
Licht is een belangrijk symbool in de kersttijd. Kaarsen, lampjes en sterren verwijzen in de christelijke traditie naar Jezus als licht dat in de wereld komt. Dat beeld wordt vaak verbonden met hoop en richting, juist wanneer het donker is. In kerken staan daarom vaak kaarsen bij een kribbe of op het altaar.
Kerststal en kerstspel
Een kerststal laat het verhaal zien met figuren zoals Maria, Jozef, het kind en herders. In sommige kerken komt daar later een groep wijzen bij, passend bij het verhaal van Matteüs. Kerstspelen en musicals werken op dezelfde manier: kinderen spelen de rollen en zingen liederen. Zo wordt het kerstverhaal niet alleen gelezen, maar ook zichtbaar gemaakt.
Kerstboom en groen
Groenblijvende takken en bomen worden in veel landen gebruikt in de winter. De kerstboom, zoals die nu bekend is, ontwikkelde zich vooral in Europa en raakte later wereldwijd verspreid. Voor sommige gezinnen heeft de boom een christelijke betekenis, bijvoorbeeld door een ster in de top. Voor anderen hoort de boom bij de feestperiode als cultureel gebruik.
Cadeaus en geven
Cadeaus zijn in veel landen onderdeel van Kerstmis, maar de timing verschilt. Soms krijgen kinderen geschenken op kerstavond, soms op 25 december en soms rond 6 januari. Het geven van geschenken wordt wel verbonden met de wijzen die gaven brachten aan Jezus. In kerken wordt geven ook gekoppeld aan zorg voor anderen, bijvoorbeeld via acties voor mensen in nood.
Waar komen sommige kerstgebruiken vandaan?
Midwinter en oudere tradities
In Europa bestonden al vóór het christendom winterfeesten rond het midden van het jaar. Daarbij kwamen symbolen als vuur, groen en samen eten vaak terug. Het is historisch verklaarbaar dat zulke vormen bleven bestaan toen het christendom zich verspreidde. Kerstmis kreeg daardoor op veel plaatsen ook culturele elementen die niet direct uit de Bijbel komen.
Christelijke invulling door de eeuwen heen
De aanwezigheid van oudere vormen maakt Kerstmis niet minder christelijk, omdat de inhoud van het feest duidelijk is: de geboorte van Jezus. Door de eeuwen heen kregen bestaande symbolen een nieuwe betekenis. Licht werd verbonden met Christus, en groen met leven en hoop. Zo groeide Kerstmis uit tot een feest met een kerkelijke kern en een brede culturele kring eromheen.
Hoe wordt Kerstmis wereldwijd gevierd?
Oosters christendom en Epifanie
In het oosters christendom heeft Kerstmis een eigen manier van vieren en vaak ook een vastentijd ervoor. In veel oosterse tradities krijgt daarnaast Epifanie veel nadruk, het feest waarop Jezus zichtbaar wordt, vaak met aandacht voor zijn doop. Daardoor kan januari in deze kerken een sterke feestperiode zijn. Wie Kerstmis wereldwijd bekijkt, ziet dat dezelfde Bijbelverhalen in verschillende vormen worden gevierd.
Ethiopisch-orthodox: Genna en Timkat
In Ethiopië wordt Kerstmis in de Ethiopisch-orthodoxe traditie vaak Genna genoemd en meestal gevierd op 7 januari volgens de gregoriaanse kalender. De vieringen kennen eigen liederen en rituelen, en vasten speelt een grote rol in de voorbereiding. Een ander groot feest is Timkat, de viering van Epifanie, met optochten en de zegening van water. In deze traditie is Timkat voor veel gelovigen zelfs één van de belangrijkste feestdagen.
Wat is de relatie tussen Kerstmis en Pasen?
Waarom Pasen centraal is
In het christelijk geloof staat Pasen centraal, omdat het gaat over Jezus’ dood en opstanding. Dat is het hart van de boodschap over vergeving en nieuw leven. Daarom is Pasen in de kerk vaak het belangrijkste feest. Kerstmis hoort daarbij als het begin van Jezus’ leven op aarde en als startpunt van het grotere verhaal.
Waarom Kerstmis zo zichtbaar is
Buiten de kerk is Kerstmis in het Westen vaak zichtbaarder dan Pasen. Dat komt onder meer door wintervakanties, lichtdecoratie en sterke familiegebruiken. Kerstmuziek klinkt in winkels en op radio, en er zijn veel publieke tradities. Daardoor krijgen ook mensen zonder kerkelijke achtergrond veel contact met het kerstfeest, vaak als cultureel moment.
Hoe past Kerstmis in een seculiere samenleving?
Secularisatie
In veel westerse landen is Kerstmis deels minder kerkelijk geworden. Dat betekent dat het feest voor veel mensen vooral draait om vrije dagen, eten en cadeaus. De christelijke oorsprong raakt dan soms op de achtergrond, terwijl de vormen blijven bestaan. Tegelijk blijven veel kerken rond Kerstmis druk bezocht, juist omdat mensen zoeken naar betekenis en rust.
Wat blijft voor gelovigen
Voor christenen blijft Kerstmis een geloofsfeest dat wijst naar Jezus Christus. Kerken lezen de Bijbel, zingen en bidden, en leggen uit waarom de geboorte van Jezus belangrijk is. In christelijk onderwijs en in evangelische gemeenten wordt het kerstverhaal vaak in eenvoudige woorden verteld, zodat kinderen en volwassenen het kunnen volgen. Zo blijft Kerstmis verbonden met geloof, hoop en vertrouwen, ook in een moderne samenleving.
Hoe leg je Kerstmis uit aan kinderen?
Kerstmis gaat over de geboorte van Jezus in Bethlehem. In de Bijbel staan twee verhalen: Lucas vertelt over herders en engelen, en Matteüs over wijzen en een ster. In de kerk wordt gezongen en gelezen, en thuis zetten veel mensen een boom of een kerststal neer. Zo onthoud je de belangrijkste feiten:
- Kerstmis: geboorte van Jezus.
- 25 december: vaak de feestdag.
- Kerstavond: vaak de start.
- Lucas: herders en engelen.
- Matteüs: wijzen en geschenken.
- Sommige kerken vieren op 7 januari.
Conclusie
Kerstmis is het christelijke feest van de geboorte van Jezus Christus. Het wordt gevierd met verhalen uit Lucas en Matteüs, met gebed, muziek en samenkomst in de kerk. In de meeste westerse kerken valt het op 25 december, terwijl sommige orthodoxe kerken door hun kalender op 7 januari vieren. In Nederland horen daar vaak twee kerstdagen bij.
Door de eeuwen heen is Kerstmis uitgegroeid tot een feest met zowel kerkelijke rituelen als culturele tradities. Licht, zang, een kribbe en geven zijn bekende onderdelen, maar de kern blijft het Bijbelverhaal over Jezus’ komst. Voor gelovigen wijst Kerstmis naar Gods nabijheid in Christus en vormt het een beginpunt dat verder leidt naar Pasen en het christelijke jaar.
Laatst bijgewerkt op 15 december 2025
